Powikłania cukrzycy

Powikłania cukrzycy

Niewyrównana cukrzyca oznacza ryzyko ciężkich powikłań, które prowadzą do niepełnosprawności. Na szczęście skutki cukrzycy można skutecznie minimalizować.

Cukrzyca to obecnie jedna z najczęściej występujących chorób przewlekłych; z tego powodu nazywana jest również epidemią XXI w. Nieleczona lub niewyrównana cukrzyca może powodować powikłania i przewlekłe. W pierwszej grupie wyróżniamy stany nagłe: za wysoki poziom cukru we krwi (hiperglikemia) albo za niski poziom cukru (hipoglikemia). Stanowią one bezpośrednie zagrożenia życia pacjenta. Jednak, wbrew pozorom, dużo bardziej niebezpieczna jest inna grupa powikłań, które są główną przyczyną problemów pacjentów i występują u ponad 90% wszystkich chorych, a więc zdecydowanie częściej.

Powikłania odległe rozwijają się przez wiele lat i bardzo długo nie dają objawów. Ich przyczyną są powracający, nawet krótkotrwały podwyższony poziom glukozy, który jest toksyczny dla organizmu. Obecnie wiadomo, że hiperglikemia wpływa na pojawienie się w organizmie tzw. końcowych produktów glikacji (AGE), które bezpośrednio niszczą tkanki. Nadmiar AGE w ustroju powoduje starzenie się komórek i ich uszkodzenie. Działanie to jest zarówno bezpośrednie (w miejscu oddziaływania rozwija się stan zapalny i dochodzi do trwałego uszkodzenia tkanki), jak i pośrednie, ponieważ związki te zwiększają stres oksydacyjny w organizmie i powodują dalsze, dodatkowe zaburzenia. Obecność końcowych produktów glikacji wpływa również na odkładanie się płytki miażdżycowej w naczyniach krwionośnych.

Największy wpływ uszkadzający AGE odnotowuje się dla komórek budujących włókna nerwowe oraz ściany naczyń krwionośnych i to z nimi związane są główne powikłania, jakie powoduje cukrzyca. Wyróżniamy uszkodzenia dużych naczyń (makroangiopatia) i ich konsekwencje, uszkodzenia drobnych naczyń (mikroangiopatia) i ich konsekwencje oraz uszkodzenia nerwów (neuropatia cukrzycowa).

Ze względu na skalę i rangę zjawiska obecnie poszukuje się skutecznych leków, które minimalizowałyby ryzyko rozwoju powikłań odległych m.in. poprzez zahamowanie powstawania końcowych produktów glikacji. Obecnie wiadomo już, że działanie ochronne wykazuje benfotiamina.

Makroangiopatie

Rozwój makroangipatii związany jest z uszkodzeniami ścian dużych naczyń krwionośnych. Proces ten przebiega latami, bardzo często bezobjawowo. Ostatecznymi efektami uszkodzeń są przede wszystkim choroby układu krążenia, do których zalicza się choroba niedokrwienna serca i choroba wieńcowa. Schorzenia te związane są z rozwojem płytki miażdżycowej w naczyniach i ograniczonym przepływem krwi przez naczynia doprowadzające krew do serca. W efekcie może prowadzić do uszkodzenia mięśnia sercowego, a nawet zwału. Diabetycy są na te choroby narażeni dwa razy bardziej niż  populacja ogólna, a ponadto ryzyko z nimi związane wzrasta dwukrotnie.

Makroangipatia może powodować również schorzenia tętnic obwodowych oraz naczyń mózgu stwarzając m.in. ryzyko udaru, a w konsekwencji  niedowładów. Uszkodzenie dużych naczyń w obrębie kończyn dolnych może powodować zaburzenia krążenia, dolegliwości bólowe, a nawet zmiany martwicze i rozwój bardzo charakterystycznego dla cukrzycy powikłania, którym jest stopa cukrzycowa.

Mikroangiopatia

Wpływ końcowych produktów glikacji jest łatwy do zaobserwowania w przypadku pogorszenia stanu drobnych naczyń krwionośnych. Ich uszkodzenie powoduje rozwój powikłań w rożnych narządach wynikających z ich niedokrwienia. Zmiany te dotyczą przede wszystkim narządu wzroku (retinopatia) oraz nerek (nefropatia).

W przypadku retinopatii upośledzenie funkcji naczyń doprowadzających krew do gałki ocznej może doprowadzić nawet do utraty wzroku. Podobne problemy pojawiają się w obrębie nerek: najpierw pojawia się hiperfiltracja, następnie rozwój uszkodzeń strukturalnych, a ostatecznie stwardnienie i niewydolność nerek. Szacuje się, że na to powikłanie cierpi nawet co czwarty cukrzyk.

Neuropatia

Pod nazwą tą kryje się uszkodzenie włókien nerwowych, które również jest wywoływane przez przewlekle podniesiony poziom cukru, a także stres oksydacyjny. Zaburzenia funkcjonowania nerwów mogą być również pośrednim efektem zniszczonych naczyń krwionośnych, które je odżywiają.

Uszkodzeniom ulegają zarówno nerwy czuciowe odpowiadające za odbieranie bodźców z otoczenia, jak również tak zwane nerwy wegetatywne, które sterują funkcjami, nad którymi nie mamy kontroli, np. procesem trawienia. W przypadku uszkodzenia nerwów trzewnych może dojść do rozwoju powikłań takich jak: biegunki, zaparcia, zaburzenia pracy żołądka, zawał serca, zaburzenia erekcji, zaleganie moczu.

Uszkodzenie nerwów obwodowych powoduje rozwój polineuropatii obwodowej. Do jej charakterystycznych objawów należą pieczenie rąk, pieczenie stóp, mrowienie rąk, drętwienie nóg, a nawet ból kończyn dolnych/górnych. Problem dotyczy szczególnie  kończyn dolnych. Może rozwinąć się również tzw. zespół skarpetki/rękawiczki, w którym pacjent traci zupełnie czucie w najbardziej oddalonych od serca częściach rąk i stóp. Wielu pacjentów skarży się też na bóle nocne, czy uczucie ucisku wokół kostek. Polineuropatia obwodowa w połączeniu z makroangipatią powoduje rozwój stopy cukrzycowej.

Witaminy dla cukrzyków

Zgodnie z wytycznymi, najważniejszym czynnikiem pozwalającym na minimalizację ryzyka rozwoju powikłań odległych cukrzycy jest odpowiednia edukacja pacjentów, ponieważ jedynie prawidłowy poziom cukru we krwi gwarantuje minimalizację wpływu toksycznych stężeń glukozy na organizm. Pacjent powinien poddać się leczeniu i przestrzegać wszelkich zaleceń dotyczących zarówno farmakoterapii, jak i zmian stylu życia i diety.  

Obecnie zaleca się również suplementację witaminy B1 (tiaminy), której rola w organizmie związana jest z zahamowaniem procesu powstawania końcowych produktów glikacji, a jej poziom u osób chorujących na cukrzycę jest zwykle obniżony. Jednak prawidłowa terapia przy pomocy doustnych preparatów zawierających tiaminę jest dość trudna, ponieważ związek ten jest rozpuszczalny w wodzie, przez co tylko niewielka jego część wchłania się w przewodzie pokarmowym, gdyż większość dawki jest szybko wydalana z moczem.

Obecnie stosuje się pochodną tiaminy – benfotiaminę. To związek lipofilny, czyli rozpuszczający się w tłuszczach. Zmiana charakteru chemicznego gwarantuje większe wchłanianie leku, które jest nawet pięciokrotnie wyższe. Benfotiamina jest w organizmie ludzkim prekursorem tiaminy, a witamina ta wpływa na zmniejszenie stresu oksydacyjnego i redukcję tworzenia końcowych produktów glikacji, czyli dwóch głównych czynników związanych z rozwojem wszystkich powikłań odległych w cukrzycy. Dodatkowo tiamina wpływa na poprawę przewodzenia impulsów nerwowych i produkcję neurotransmiterów.

Benfotiamina jest lekiem bezpiecznym i dobrze tolerowanym, a jej wpływ na zmniejszenie objawów wynikających z powikłań cukrzycy jest udowodniony klinicznie. Naukowcy sugerują, że powinien być to preparat stosowany jako terapia pierwszego rzutu w leczeniu przyczynowym powikłań cukrzycy ze względu na wysoką skuteczność oraz niewielką ilość działań niepożądanych.

W przypadku polineuropatii obwodowej po zastosowaniu benfotiaminy u pacjentów badanych zaobserwowano zmniejszenie dolegliwości bólowych, poprawę czucia, a także ogólną poprawę stanu zdrowia. Liczne obserwacje potwierdzają jej duże znaczenie w leczeniu neuropatii, retinopatii i nefropatii.

Piśmiennictwo:

  1. Łukawska M i in. Terapia neuroprotekcyjna u chorych z neuropatią cukrzycową. Przegląd nowych możliwości farmakoterapii. Leczenie Ran 2013; 10(2): 33-40
  2. Bajkowska-Fiedziukiewicz A i in. Przewlekłe powikłania w populacji chorych na cukrzycę typu 2. Przegląd Menopauzalny 2009;3: 170-174
  3. Jankowiak B i in. Powikłania cukrzycy jako choroby przewlekłej. Nowiny Lekarskie 2007; 6(76): 482-484
  4. Brandt A. I in. Końcowe produkty glikacji – źródło pochodzenia a rozwój powikłań cukrzycowych. Diabetologia Praktyczna 2008; 1(9): 12-17
  5. Wierusz-Wysocka B i in. Końcowe produkty glikacji – owy biomarker powikłań cukrzycy? Diabetologia Kliniczna 2013; 3(2): 96-103
  6. Groeber U. Mikroskładniki odżywcze. MedPharm Polska 2010; Wrocław: 43-47
  7. Stracke H, Lindemann A, Federlin K. A benfotiamine-vitamin B combination in treatment of diabetic polyneuropathy. Exp Clin Endocrinol Diabetes. 1996; 104(4): 311-6
  8. Winkler G, Pál B, Nagybéganyi E, Ory I, Porochnavec M, Kempler P. Effectiveness of different benfotiamine dosage regimens in the treatment of painful diabetic neuropathy. Arzneimittelforschung. 1999; 49(3): 220-4
  9. Volvert ML et al. Benfotiamine, a synthetic S-acyl thiamine derivative, has different mechanisms of action and a different pharmacological profile than lipid-soluble thiamine disulfide derivatives. BMC Pharmacology 2008; 8: 10